Położone w regionie Ribatejo, około 140 kilometrów na północ od Lizbony, przez wieki było duchowym i administracyjnym centrum portugalskich templariuszy. Zakon odegrał również kluczową rolę przy odkryciach geograficznych. 

Miasto zostało założone w 1160 roku przez Gualdima Paisa, rycerza templariuszy i uczestnika II krucjaty. W czasach rekonkwisty Tomar stanowił ważną twierdzę chroniącą chrześcijańskie tereny przed najazdami Maurów. Po rozwiązaniu Zakonu Templariuszy w XIV wieku Portugalia znalazła wyjątkowe rozwiązanie. Zamiast prześladować zakonników, jak działo się to w innych krajach Europy, utworzyła Zakon Chrystusa, który przejął ich majątek, ludzi i wpływy. 

Templariusze. Kim byli naprawdę i skąd wzięła się ich legenda?

Templariusze należą do najbardziej rozpoznawalnych zakonów rycerskich w historii świata. Ich wizerunek został jednak w dużej mierze zdominowany przez powieści, filmy i teorie spiskowe. W rzeczywistości byli przede wszystkim zakonnikami i wojskowymi, którzy przez blisko dwa stulecia stanowili jedną z najważniejszych organizacji chrześcijańskiej Europy.

Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona został założony około 1119 roku w Jerozolimie po I krucjacie. Jego głównym zadaniem była ochrona pielgrzymów podróżujących do Ziemi Świętej. Nazwa „templariusze” pochodzi od siedziby zakonu znajdującej się w pobliżu miejsca uznawanego za dawną Świątynię Salomona. Templum to po łacinie świątynia.

Od początku zakon był czymś wyjątkowym. Łączył życie zakonne z działalnością wojskową. Rycerze składali śluby ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, podobnie jak mnisi, ale jednocześnie walczyli na polach bitew. Dla średniowiecznego Kościoła było to rozwiązanie rewolucyjne, ponieważ wcześniej działalność militarna nie była kojarzona z życiem zakonnym. Natomiast później było to znakiem czasów średniowiecza, choćby zakon Krzyżaków.

Jak wyglądało życie templariusza?

Wbrew popularnym wyobrażeniom większość czasu nie spędzali na wojnach. Życie zakonne było bardzo rygorystyczne i podporządkowane regule.

Dzień rozpoczynał się modlitwą. Następnie wykonywano obowiązki związane z utrzymaniem zamków, stajni, warsztatów i gospodarstw. Rycerze ćwiczyli walkę konną, obsługę broni oraz taktykę wojskową. W czasie pokoju zajmowali się zarządzaniem majątkami zakonu.

Posiłki były skromne. Obowiązywały ścisłe zasady dotyczące ubioru, zachowania i kontaktów z kobietami. Zakazano luksusów, hazardu i polowań dla rozrywki. Nawet liczba koni przypisanych jednemu rycerzowi była dokładnie określona przez regułę zakonną.

Co ciekawe, większość członków zakonu nie była rycerzami. W skład organizacji wchodzili również duchowni, urzędnicy, zarządcy majątków, rzemieślnicy i służba.

Jak templariusze stali się potęgą?

Kluczem był wyjątkowy system organizacyjny. W ciągu kilkudziesięciu lat zakon stworzył sieć posiadłości rozciągającą się od Portugalii po Syrię.

Władcy europejscy przekazywali templariuszom ziemie, zamki i przywileje podatkowe. W zamian za obronę państw przed najazdami niewiernych, a później do ataków na niewiernych. Z czasem templariusze zaczęli zarządzać ogromnym majątkiem. Posiadali gospodarstwa rolne, młyny, winnice, warsztaty, stada zwierząt i porty handlowe. Dochody z tych przedsięwzięć finansowały działalność wojskową.

Pierwszy europejski system bankowy

Jednym z największych sukcesów templariuszy było stworzenie systemu finansowego wyprzedzającego swoją epokę.

Pielgrzym podróżujący z Francji do Jerozolimy nie musiał przewozić dużych ilości złota. Mógł zdeponować pieniądze w jednej komandorii i odebrać je w innej części świata na podstawie dokumentu przypominającego współczesny czek.

Templariusze udzielali również pożyczek monarchom i arystokracji. Przechowywali kosztowności, prowadzili rozliczenia finansowe i zarządzali majątkami możnych rodów. Dzięki temu stali się jedną z najbogatszych organizacji średniowiecznej Europy.

Templariusze w Portugalii

Portugalia była jednym z krajów, gdzie zakon odegrał szczególnie ważną rolę. Templariusze uczestniczyli w rekonkwiście, budowali zamki i chronili granice młodego państwa.

Najważniejszym ośrodkiem zakonu stał się Tomar, założony przez Gualdima Paisa w 1160 roku. Miasto szybko przekształciło się w centrum administracyjne portugalskich templariuszy.

Po rozwiązaniu zakonu Portugalia obrała zupełnie inną drogę niż większość Europy. Zamiast przejąć majątek i prześladować zakonników, król Dionizy utworzył Zakon Chrystusa, który przejął ludzi, ziemie i struktury templariuszy. Dzięki temu ich dziedzictwo przetrwało i odegrało później ważną rolę w epoce odkryć geograficznych.

Dlaczego zakon został zniszczony?

Na początku XIV wieku templariusze byli bardzo bogaci, niezależni i podlegali bezpośrednio papieżowi. Coraz bardziej przeszkadzało to europejskim monarchom.

Największym przeciwnikiem zakonu był król Francji znany jako Filip IV Piękny. Monarcha prowadził kosztowne wojny i był mocno zadłużony, między innymi wobec templariuszy. Najprostszym sposobem na pozbycie się długów było pozbycie się dłużników.

13 października 1307 roku rozpoczęła się skoordynowana akcja aresztowań na terenie Francji. Setki templariuszy zostały zatrzymane pod zarzutami herezji, bluźnierstwa, bałwochwalstwa i niemoralnych praktyk.

Wielu zakonników przyznało się do winy dopiero po zastosowaniu tortur, ale czy wymuszone zeznania mogą być wiarygodne? Do tej pory nie udowodniono niczego co było wtedy zarzucane templariuszom.

Rola papieża

Papieżem był wówczas Klement V. Początkowo nie był przekonany do oskarżeń, jednak znalazł się pod ogromną presją Filipa IV.

W 1312 roku papież formalnie rozwiązał zakon podczas soboru w Vienne. Co istotne, dokument rozwiązujący zakon nie stwierdzał jednoznacznie winy templariuszy. Organizację rozwiązano głównie ze względów politycznych i dla zachowania jedności Kościoła.

Ostatni wielki mistrz zakonu, Jacques de Molay, został spalony na stosie w 1314 roku w Paryżu.

Największe mity o templariuszach

Czy znaleźli Świętego Graala?

Nie istnieją żadne historyczne dowody potwierdzające, że templariusze posiadali Graala. Powiązanie zakonu z tym artefaktem pojawiło się dopiero wiele stuleci po jego upadku, głównie w literaturze XIX wieku.

Czy odkryli Amerykę przed Kolumbem?

Brakuje jakichkolwiek wiarygodnych źródeł potwierdzających takie wyprawy. Niektórzy autorzy wskazują na symbole templariuszy pojawiające się w Ameryce Północnej, jednak historycy uznają te teorie za nieudokumentowane.

Czy ukryli ogromny skarb?

Najprawdopodobniej nie istniał jeden wielki skarb. Majątek templariuszy składał się głównie z ziemi, budynków, gospodarstw, wierzytelności i sieci finansowej. Nie była to góra złota ukryta w tajemniczej jaskini.

Czy byli strażnikami tajemnej wiedzy?

Templariusze rzeczywiście mieli kontakty z kulturą arabską i bizantyjską, które stały wyżej pod względem nauki niż średniowieczna Europa Zachodnia. Nie ma jednak dowodów na istnienie tajnych ksiąg czy przełomowej wiedzy ukrywanej przed światem.

Czy przetrwali po rozwiązaniu zakonu?

Formalnie zakon przestał istnieć. W Portugalii jednak zaczęli działać pod nową nazwą,a jego struktury zostały jednak niemal w całości przejęte przez Zakon Chrystusa. Taki średniowieczny rebrending. Dlatego właśnie portugalskie dziedzictwo templariuszy jest najlepiej zachowane w Europie.

1. Convento de Cristo

Najważniejszy zabytek miasta i jeden z najważniejszych zabytków całej Portugalii. Kompleks powstał jako twierdza templariuszy, a później został rozbudowany przez Zakon Chrystusa. Łączy style romański, gotycki, manueliński, renesansowy i barokowy, tworząc architektoniczny zapis kilku stuleci portugalskiej historii.

Niebagatelny wpływ na zamroskie wyprawy miał jeden z templariuszy. Przez pewien czas wielkim mistrzem Zakonu Chrystusa był Henryk Żeglarz, który finansował portugalskie wyprawy odkrywcze.

2. Charola

Centralna część klasztoru i najlepiej zachowany element pierwotnej świątyni templariuszy. Okrągły plan budowli inspirowany był Bazyliką Grobu Świętego w Jerozolimie. Templariusze budowali podobne świątynie w całej Europie, jednak niewiele zachowało się w tak dobrym stanie.

3. Janela do Capítulo

Najsłynniejsze okno Portugalii i jeden z symboli stylu manuelińskiego. Powstało na początku XVI wieku za panowania króla Manuela I. Dekoracje przedstawiają liny, koralowce, rośliny, symbole morskie i motywy związane z epoką odkryć geograficznych.Wykonanie kamiennej dekoracji przypisuje się Diogo de Arrudzie, jednemu z najwybitniejszych portugalskich architektów swojej epoki, m.in klasztoru Hieronimmitów w Lizbonie.

4. Castelo dos Templários

Średniowieczny zamek górujący nad miastem był jedną z najważniejszych twierdz portugalskiej rekonkwisty. To stąd templariusze kontrolowali okoliczne tereny i bronili granic młodego królestwa Portugalii. Zachowane mury pozwalają zrozumieć militarny charakter pierwotnego Tomar.

5. Aqueduto dos Pegões

Monumentalny akwedukt z XVII wieku dostarczający wodę do klasztoru. Liczy około sześciu kilometrów długości i miejscami osiąga ponad 30 metrów wysokości. Jest jednym z największych tego typu obiektów w Portugalii. Można chodzić po nim po dziś dzień, uważając na lęk wysokości oraz aby nie spaść. Akwedukt nie ma żadnych zabezpieczeń czy barierek.

6. Praça da República

Główny plac miasta od wieków pełni funkcję centrum administracyjnego i handlowego. Znajdują się tutaj ratusz, kościół São João Baptista oraz historyczna zabudowa miejska. To najlepsze miejsce do obserwowania codziennego życia mieszkańców.

7. Igreja de São João Baptista

Najważniejszy kościół miejski Tomar. Budowę rozpoczęto w XV wieku, a wnętrze wzbogacano przez kolejne stulecia. Wyróżniają go manuelińskie detale oraz bogate wyposażenie sakralne.

8. Mata Nacional dos Sete Montes

Historyczny park położony między centrum miasta a klasztorem. Dawniej był prywatnym terenem zakonników i służył jako miejsce odpoczynku oraz upraw. Dziś stanowi zielone zaplecze zabytkowego kompleksu. W parku znajduje się niewielka wieża zwana Charolinha, będąca miniaturową kopią templariuskiej Charoli.

9. Synagoga w Tomar

Najlepiej zachowana średniowieczna synagoga Portugalii. Powstała w XV wieku, kiedy w mieście mieszkała liczna społeczność żydowska. Po wygnaniu Żydów budynek pełnił różne funkcje, dzięki czemu przetrwał do naszych czasów. A dziś jest tu muzeum.

10. Festa dos Tabuleiros

Choć nie jest zabytkiem, stanowi najważniejszą tradycję miasta. Festiwal odbywa się co cztery lata i należy do największych wydarzeń folklorystycznych Portugalii. Kobiety niosą na głowach wysokie konstrukcje ozdobione chlebem i kwiatami.

Tomar okazuje się być największym historycznym zaskoczeniem Portugalii. Łączy zabytki, fascynującą historię templariuszy i atmosferę prowincjonalnego miasta, które nie zostało zdominowane przez masową turystykę. Jeśli interesuje nas średniowiecze, zakony rycerskie i początki portugalskiej potęgi morskiej, trudno znaleźć w kraju miejsce bardziej interesujące. Zdecydowanie oprócz samego klasztoru Templariuszy warto zostać w Tomarze na 2-3 godziny pospacerować po mieście. Daje to kojące uczucie portugalskości.